Door de bril van de taal (Guy Deutscher, vertaald door Felix van de Laar): recensie

 



Dichter bij huis is er het gegeven dat de seksuele spanning in een gedicht van Heine, waarin een mannelijke Fichtenbaum van eine vrouwelijke Palme droomt, in de Nederlandse vertaling verdwijnt, omdat het betrekkelijk voornaamwoord daar niet duidelijk maakt dat de andere boom vrouwelijk is. Deutscher heeft het nu over het genussysteem.
Het is duidelijk dat de genera een bepaalde denktrant kunnen weerspiegelen. Zo zijn er talen die voor kinderen een onzijdig genus gebruiken of voor slaven twijfelen tussen menselijk en niet-menselijk. Ze blijken het denken niet alleen te weerspiegelen maar ook te beïnvloeden. De gewoonte van talen om voorwerpen mannelijk of vrouwelijk te maken dwingt hun gebruikers om met de voorwerpen die ze zo aanduiden ook iets mannelijk of vrouwelijks te associëren, zoals blijkt uit allerhande onderzoek. Een Spanjaard kan zich de associatie van een mannennaam met een brug (el puente) ook beter herinneren dan een Duitser met eine (v.) Brücke.


Om te eindigen keert Deutscher nog eens terug naar zijn geliefkoosde kleuren. Ook de begrippen die een taal voor kleuren heeft, vormen een... gekleurde bril waardoor we de wereld op een aparte manier ervaren. Gladstone, Geiger en Magnus hadden dus een punt, maar ze keerden oorzaak en gevolg om. Niet wat we kunnen zien bepaalt wat we benoemen, maar omgekeerd. De beschikbare woorden beïnvloeden de waarneming.
Russischtaligen hebben twee woorden voor twee soorten blauw. In experimenten blijken ze sneller een afwijkend gekleurd blauw blokje uit een reeks identieke blauwe blokjes te kunnen halen, zeker als het blokje aan de andere kant ligt van de scheiding tussen licht- en donkerblauw, waarvoor Russen twee aparte woorden hebben. Krijgen ze een verstorende opdracht die hen dwingt om niet-talig te denken, dan gaat hun voordeel verloren. Kleuren die we gemakkelijk kunnen benoemen, kunnen we ook sneller herkennen en onderscheiden.
En hersenscans laten letterlijk zien dat het taalcentrum in ons brein bij opdrachten met kleuren tussenbeide komt.

Aanvullende gegevens